در واقع ارزشیابی قسمتی از فراگرد بقای انسان است .»
بنابر این ارزشیابی به معلم کمک خواهد کرد که هم از چگونگی موفقیت یا شکست یادگیرندگان در یادگیری و هم از نقاط قوت وضعف فعالیتهای آموزشی خود آگاهی حاصل کند و در جهت بهبود آنها گام بردارد .

از آنجا که هدف اصلی ارزشیابی اصلاح و بهبود روشهای یادگیری و یاددهی است برای رسیدن به این مهم توجه به نکات زیر ضروری است :

1 -  تاکید بر ارزشیابی تکوینی  :

معلم در هفته های آغاز سال تحصیلی پس از یکی دو جلسه تدریس می تواند امتحان کوچکی ( در حد 1 تا 3 نمره ) ازدانش آموزان به عمل آورد . این ارزشیابی بسیار مفید و مناسب است زیرا به کمک این امتحان معلم در می یابد که آیا دانش آموزان مباحث اولیه را خوب فرا گرفته اند  یا نه . ضمناً هدف اصلی معلم از این امتحان دریافت بازخورد مناسب برای بهبود،اصلاح یا تغییرروش تدریس خویش است.آگاهی معلم از تفاوتهای فردی، کشف دلایل برخی نارسایی هاوعقب ماندگی های دانش آموزان وجستجوی راه وروش جبران آن عقب ماندگی ،سایرمزایای این ارزشیابی برای معلم است.دانش آموزان نیز از این ارزشیابی بهره هایی می برند که از آن میان می توان به آگاهی از میزان یادگیری و نتیجه گیری عملکرد خود ، آشنایی به نقاط ضعف و نارسایی آموخته های خود و اقدام به رفع آنها اشاره کرد .

    البته این ارزشیابی نباید ویژگی های منفی همچون گرفتن امتحان بدون اطلاع قبلی و دشواری بیش از حد همراه باشد زیرا در این صورت نه تنها به اهداف اصلی ارزشیابی کمک نخواهد شد بلکه وجود اضطراب و سرخوردگی از درس را نیز به همراه خواهد داشت .

    بنابر این می توان گفت « این نوع ارزشیابی بازخورد مناسبی به معلم می دهد تا بتواند فعالیتهایی را طراحی کند که با سطح دانش ، نگرش و مهارت های دانش آموزان تناسب داشته باشد » ( یادگارزاده ، 1384ص 31)

معلمان وقتی بدانند دانش آموزان چطور پیشرفت می کنند و در چه جاهایی با دشواری مواجهند می توانند از این اطلاعات برای ایجاد تغییر و اصلاحات لازم در آموزش مثل تدریس مجدد، تلاش برای ارائه رویکردهای آموزشی جایگزین یا پیشنهاد فرصتهای بیشتر برای تمرین استفاده کنند .

2 – تاکید بر چگونگی استفاده از نتایج ارزشیابی در کشف نارسایی های آموزش

هر معلم در طول سال تحصیلی به دفعات متعدد به منظور سنجش آموخته های دانش آموزان از مطالبی که تدریس کرده است امتحان به عمل می آورد تا از چگونگی پیشرفت دانش آموزان آگاه شود اما اغلب شنیده ایم که دانش آموزان
 می گویند : «کتاب را خوانده ام  اما نمره ام کم شد » یا «سئوالات مشکل بود » و معلمان می گویند « انتظار بهتری داشتم » و غیره

این مشکلات اغلب به علت روش نامناسب تدریس و امتحان می باشد و اغلب بین شیوه و مواد تدریس و ارزشیابی تقارن و تناسب وجود ندارد . از آنجاکه هدف از امتحان «کمک به یادگیری دانش آموزان ، شناساندن هدفهای تدریس به دانش آموزان ، بهبود و اصلاح روش تدریس به دانش آموزان ، کشف نارسایی های آموزشی دانش آموزان  به منظور کوشش در جهت رفع آنها و ایجاد رغبت و عادات صحیح آموزشی در دانش آموزان و تعیین ملاکی برای ارتقای دانش آموزان و طبقه بندی آنها در تصمیم گیری جهت شروع مراحل بعدی تدریس است » ( شریفیان 1378 ص 11) بنابر این معلمان باید بعد از امتحان و تصحیح برگه ها با تجزیه و تحلیل نتایج آن ، نقاط ضعف و دشواری های یادگیری دانش آموزان را کشف کنند و آنها را در جهت رفع مشکل یاری دهند .

برای قضاوتی صحیح تر و عمیق تر باید نتایج امتحان را از ابعاد گوناگونی مثل نتیجه هر دانش آموز نسبت به کل آزمون ، نسبت به انتظار از آموزش وغیره سنجید. البته در این زمینه معلمان باید اطلاعات تحقیقی و کاربردی صحیح را مطابق با اصول ارزشیابی فراگیرند .

3 -  افزایش کیفیت ارزشیابی از آموخته های دانش آموزان

ارزشیابی هایی در کلاس درس از دانش آموزان انجام می شود در صورتی که خوب تهیه شده باشد و از آن به عنوان یک ابزار تنبیه کننده استفاده نشود بهترین روش برای ایجاد و افزایش رغبت دانش آموزان به مطالعه و یادگیری است .

اگر  در تعریف امتحان گفته شود : « تعیین میزان تغییرات حاصل در جنبه های خاص از رفتار دانش آموز در فواصل زمانی معین در جهت نیل به هدفها ی آموزش و پرورش » ( شریفیان 1377 ص 27) بنابر این هدفهای آموزشی هم قبل از امتحان باید مشخص شود .

هدفهای آموزشی هر درس نکاتی است که منظور معلمین را از آموزش و مقصود دانش آموز را از یادگیری مشخص می کنند اگر این اهداف مشخص نشود هیچکدام به غایت و نهایت هدف آموزش نخواهند رسید .

معمولاً هدفهای آموزشی را برای ارزشیابی به هدف رفتاری تبدیل می کنند . هدفهای رفتاری ارائه اعمال و رفتار از سوی دانش آموز است .

    به طور مثال شناخت انواع سنگها هدف آموزشی درس زمین شناسی است و وقتی دانش آموز با در دست داشتن انواع سنگها بتواند نام آنها و ویژگی های آنها را به طور مجزا تشخیص دهد به هدف رفتاری نایل شده ایم .

    البته « هدفهای آموزشی به سه قلمرو شناختی ، عاطفی ، روانی حرکتی ، تقسیم می شود و قلمرو و شناختی از شش طبقه دانش ، فهمیدن به کار بستن ، تجزیه و تحلیل ، ترکیب و ارزشیابی تشکیل می شود » ( شریفیان 1377 ص 31 ) که هر کدام  بنابه ضرورت و کیفیت مطالب مورد استفاده قرار می گیرند .

استفاده از آزمونهای پیشرفت  هم در افزایش کیفیت ارزشیابی موثر است « یک آزمون پیشرفت اقدامی منظم برای تعیین آموخته های دانش آموز است »( لطف آبادی 1374ص70)

استفاده از این آزمونها علاوه بر تصمیمات مربوط به بهبود تدریس ، بهبود انگیزه دانش آموز برای فعالیت ، افزایش شناخت دانش آموز از خود ، ارائه بازخورد در مورد کارآیی تدریس را به همراه خواهد داشت .

البته این آزمونها دارای بخشها و روشهای مختلفی است که معلمان موظفند با مطالعه کتابهای مربوط به اصول ارزشیابی و سنجش با این نکته ها آشنا شوند .

4 -  ایجاد تنوع در شیوه های ارزشیابی

تاکنون هر وقت صحبت از امتحان و ارزشیابی به میان آمده ، فکر متوجه امتحان یا آزمون آخر سال یا پایان ترم و یا آزمون ورودی موسسه ها می شود . در حالی که شیوه های جدید و متنوع که به ابتکار خود معلم در کلاس صورت
 می گیرد گام مهمی در بهبود فرآیند یادگیری می باشد .

روش های ارزشیابی تنها جنبه وسیله و ابزار دارند و هر چه متنوع تر و دقیق تر باشند بر میزان مهارتی که برای استفاده از آنها لازم است افزوده می شود . تهیه گزارش از عملکرد درسی ، رفتاری ، یادگیری دانش آموز توسط خود او یکی از این شیوه هاست . اگر چه این شیوه ممکن است معایبی داشته باشد اما در گیر شدن دانش آموزان در ارزشیابی قطعاً نتایج مطلوبی خواهد داشت .

استفاده از ارزشیابی با کتاب باز [8] هم شیوه جدید دیگر ارزشیابی است که در کلاسهای ضعیف اثر بخش است . اگر از دانش آموز بخواهیم جواب سئوالات را از روی کتاب بنویسد . سپس همان را تصحیح کنیم . دانش آموز به میزان دقت خود در یادگیری پی می برد و دفعات بعد سعی می کند با کسب اعتماد به نفس ، مطالعه را جدی تر گرفته و نتایج مطلوبی بگیرد .

استفاده از تجارب یادگیری نیز رابطه ای مستقیم با ارزشیابی دارد . ارائه مطالب خواندنی ، سخنرانی ، تهیه پوستر و نشریه و مقاله ، تهیه گزارش از بازدیدها از سوی دانش آموزان نشان دهنده یادگیری و یا عدم یادگیری مطلوب مطالب ارائه شده از سوی معلم است .

«تجارب یادگیری اصطلاحی است دامنه دار که هم  فعالیتهای فردی و هم فعالیتهای گروهی را در بر می گیرد که در داخل یا خارج از کلاس به توصیه مربیان و به منظور نیل به هدفهای برنامه انجام می پذیرد نمودار زیر ارتباط تجارب یادگیری با هدفها و ارزیابی را نشان می دهد :»

هدفها

تجارب یادگیری             ارزیابی فراگیر

( ولف 1375 ص 20)

ارزشیابی شفاهی گروهی شیوه دیگر ارزشیابی است . در این شیوه فردی از اعضای گروه مسئول پاسخگویی می شود و در صورت عدم توانایی به جواب سایر اعضای گروه اقدام به جوابگویی می کنند و برای هر نفر امتیازی منظور می شود این روش علاوه بر ایجاد تنوع در ارزشیابی و در کلاس ، رغبت دانش آموزان به مطالعه و یادگیری و دقت در یادگیری را فراهم می کند .

نتیجه گیری

ارزشیابی گامی مهم در جهت افزایش کیفیت آموزش و محقق کردن اهداف آموزش وپرورش است استفاده از آموزش می تواند فرآیند یادگیری دانش آموزان را به سوی بهبود سوق دهد اگر ارزشیابی با شیوه های درس همراه با تنوع و بررسی نتایج آزمون همراه باشد می تواند به معلم این امکان را بدهد که از روشهای صحیح خود مطلع شده و شیوه های نامطلوب را کنار بگذارد . دانش آموز آگاه
 می شود در فهم چه نوع مطالب با ضعف و اشکال همراه است و نسبت به رفع و کاهش آن اقدام می نماید .

با استفاده از ارزشیابی معلم می تواند روشهای جدیدی در یاددهی اتخاد کند این شیوه ها با استفاده از شناخت دانش آموزان پی بردن به نقاط قوت وضعف آنها خواهد بود ایجاد انگیزه و رغبت در دانش آموزان برای یادگیری از دیگر نتایج مثبت ارزشیابی است .

راهکارها

با توجه به نتایج پژوهش به منظور تاثیر بهتر ارزشیابی نکات ذیل پیشنهاد می شود .1 – دانش آموزان قبل از امتحان با شیوه سئوالات و ارزشیابی آشنا شوند .

2 -  در مورد ارزش ارزشیابی و تاثیر آن با دانش آموزان بحث و گفتگو شود .

3 -  در طرح سئوالات توجه به سطح یادگیری و نظم از آسان به مشکل رعایت شود

4 -  از نتایج امتحان به شیوه صحیح استفاده شود وفقط ارزش کمی آن مورد نظر نباشد .

5 -  از شیوه های متنوع و جدید ارزشیابی همچون ارزشیابی گروهی ، ارائه مقاله ، تهیه پوستر .......... استفاده شود .

6 – از ارزشیابی به قصد بهبود کیفیت یادگیری و یا د دهی استفاده شود نه توبیخ و تنبیه

7 -  با استفاده از نتایج ارزشیابی نقص و نارسایی ها شناخته شود و اقدام به رفع و جایگزینی روش های دیگر شود ونقاط قوت تشویق و تایید و تکرار شود .